Sanal Seminer Ders Notları: Birinci Seminer

Seminer I: Önce terimleri ve haritayı  tanıyalım

 

Global ekonomik düzen derken tam anlamıyla neyi kastediyoruz?

 

  • SSCB’nin çöküşünden sonra dünya siyasi olarak çok kutuplu, fakat ekonomik anlamda tekdüze bir sisteme dönüştü. Bu düzenin adı da global serbest piyasa rejimi.
  • Artık mal, hizmet ve finansal ürünlerde tek bir global AVM oluştu diyebiliriz.
  • Bu düzenin uluslararası anlaşmalara dayanan kuralları var, bunları denetleyen ve yineleyen kurumlar var.
  • Ayrıca, dünyayı tek bir Pazar olarak tanımlamak biz ekonomistlerin kuram üretmesi ve sınamasına da yardımcı oluyor.
  • İlk seminerde kuralları ve kurumları tanıyacağız. İkinci seminerde ise mal, hizmet sermaye ve finansal akımların yönünü ve miktarını belirleyen temel kuramları anlayacağız.
  • Dünya tek bir Pazar Yeri, ama tüm alıcı ve satıcılar aynı değil. Bazıları kural koyucu ve tekel niteliğinde, ötekiler ise pasif veya uygulayıcı durumda. Bu bahiste, Türkiye’nin rolünü ise son seminere sakladım. Türkiye sermaye hesabı açık, orta ölçekli, kural koyucu değil, uygulayıcı bir ekonomi. Bu konumun bize getirdiği büyük dezavantajlar var, ama bazı avantajları da yok değil.  Avantajlara örnekler olarak AB üyeliği süreci, NATO kalkanı sayılabilir. Dezavantajlar ise diplomasi ve para-maliye politikası uygulamasında katı sınırlamalara tabii olmak.
  • Ekonomi ne global, ne yerel, ne de firma ve birey özelinde siyasetten ayrı düşünülemez. Dünyada ise artık “çok kutuplu” ve işbirliği yerine rekabeti önceleyen diplomatik yapı oluşuyor. Bu yeni düzenin temel ekonoik kuram ve süreçleri nasıl etkilediğini anlamalıyız. Örneğin, teknoloji dolaşımı ve paylaşımı artık siyasi rekabetin ilgi alanına girip, geleneksel uluslararası yatırım ve ticaret modellerinde uyarlamalar yapma gereği yaratır.
  • En son ve bence en önemlisi, Covid-19 pandemisinin insanlık tarihinde bir dönüm noktası olması. Bu yüzden seminere bu pandeminin siyasi ve ekonomik otopsisini yaparak başlıyorum. Covid-19 çok değişik ve çok yönlü bir ekonomik şok görünümü arzediyor.

 

 

Ekonomik kuram ve modellerin önemi ve uygulanması

 

  • Bu seminerde en çok zorlanacağınız konulardan birinin “kuram” ve “model”lerin hayata hiç bir şekilde benzememesi olacağını düşündüm. Bu yüzden bu başlıkta biraz bilgi verme ihtiyacı hissettim.
  • Ekonomi kuramları fzik kuramları gibi kesin ve tüm evrende ve zamanlarda geçerli değildir! Ama, onlar olmazsa da geriye “komplo teorileri” ve halk masalları kalır.
  • Kuram veya model bize çok karmaşık olan dünyayı az sayıda birincil değişkene indirgeyerek analiz etme ve sonuç çıkartma imkanı verir. Bunların gerçek hayatta sınanması, veya istisnaların modelin daha gelişmiş sürümlerine sürekli entegre edilmesi gerekir. Güzel bir örnek Keynes’in eksik  talep ve kalıcı dengesizlik kuramları.
  • Ekonomistler niye geleceği öngörmekte hep sınıfta kalıyor? Sorun bizde mi, yoksa siyasetçiler ve sık değişen davranışlarda mı?
  • Rastlantısal Salınım nedir?
  • Bilimsel yöntemin faydaları.
  • Politik ekonomiyi modele dahil etmenin zorlukları: Kurallar ve ihtiyari yönetim uçları.
  • Kullanacağımız temel kuramlar: Global güç rekbati, global dinamik denge, Pareto ve Walras dengeleri, Keynes ve dengesizlik modelleri. Davranışsal finans kuramları. Kindleberger ve Minsky’nin  finansal istikrarsızlık modeli.  Klasik dünya ticareti ve gelirin bölüşümü teoremi. Yeni dünya ticaret modelleri. Üretim  fonksiyonu, dinamik büyüme ve teknoloji temelli modeller.

 

 

Bugünkü düzen nasıl oluştu?  II Dünya Savaşı’ndan bu yana önemli kilometre taşları

 

  • Pax Americana nedir? Marshall Planı ve Avrupa Çelik Birliği
  • BM, DTÖ, IMF ve Dünya Bankası: Batı kapitalizmin bekçileri
  • Soğuk Savaş ve duvarlarla bölünen dünya ekonomisi.
  • Altın standardının iflası ve esnek kur sistemlerine geçiş.
  • SSCB’nin dağılması ve Çin’in dışa açılması
  • Gelişmekte Olan Ülkeler’in kalkınma deparı.
  • Daha önce de çok finansal kriz gördük, ama 2008 Büyük Finansal Krizi çok farklıydı
  • 2 tür Medeniyetler Çatışması: 11 Eylül, ABD-Çin çekişmesinin gerçek nedenleri.
  • Teknolojik evrimin siyaset ve ekonomiye etkisi nasıl değişti? II Dünya Savaşı sonrasında 2 sanayi devrimi birden yaşadık.
  • Ve Covid-19: Nokta, yeni paragraf.

 

Serbest piyasa ekonomisi, kapitalizm, eksik rekabet, ölçek ekonomileri, ağ ekonomileri ve global koordinasyon sağlayan kurumları tanıyalım

 

Şimdi en temel kavramların biraz daha derinden üstünden gidelim.

 

  • Serbest piyasa ekonomisi kuralsız ve kurumsuz bir Pazar yeri değildir! Adam Smith’ten bu yana serbest piyasanın her ekonomik ikilemi çözemeyeceğini, devletin nerelerde müdahale etmesi gerektiğini biliyoruz.  Global ekonomide de koordinasyon ve müdahale gerektiren bir çok boyut var.     Göç sorunu, iklim değişikliği ile mücadele bunlar içinde 2 önemli örnek.
  • Kapitalizm de her hangi bir din gibi çok çeşitli pratik ve yorumlara tabidir. Çin, Rusya, ABD ve İskandinav Ülkeleri’nin kapitalizme bakışı ve uygulaması çok farklıdır. Kapitalist düzen ne zaman ve hangi şartlarda yıkılır sorusuna da cevap verelim bu arada.
  • Dünya ekonomisi ile ilgili tahmin hatalarımızın bir bilümü “rasyonel bireyler ve piyasalar” ve “kusursuz rekabet” gibi çağı geçmiş kavramları kullanmakta israr etmemiz. Eğer dünya için tek bir model benimseyeceksek, bu “eksik rekabet ve ağ ekonomileri” kuramları üzerine kurulmalı. O zaman anlayalım bu kuramları ve uygulamasını.
  • Teknolojinin başımıza açtığı “dertler”:  Global pazar yeri ”ölçek ekonomilerini” kullanabilen firma ve endüstrilere haksız fakat toplum açısından vazgeçilmesi zor avantajlar sağlıyor. Bu sorunla nasıl baş edeceğimizi hala tartışırken, şimdi de karşımıza ağ ekonomileri çıktı.  Google, Netflix, global pazarlama ağları ve çok uluslu şirketler ağ ekonomilerine örnek.
  • BM, IMF, Dünya Ticaret Örgütü ve Dünya Bankası aslında serbest piyasa ekonomisinin eksiklerini bertaraf etmek için kuruldu. Bu kurumlar ne iş yapar ve doğru yapar mı?

 

Ülke ve siyasi blokların uzun vadeli stratejileri ve dünya ekonomisine etkileri

 

  • ABD, AB, Çin ve Rusya’nın zıtlaşan hedefleri ve rekabet pratiklerini anlamalıyız.

 

 

Covid-19 dünya ekonomisini nasıl etkileyecek?

 

  • Covid: Eşine pek rastlanmadık üçlü olumuz şok:  güven kaybı, arz daralması ve talep eksikliği eş zamanlı.
  • Covid-19 ne zaman biter? ..virüslerle yaşamayı öğrenmek zrounda mı kalacağız?
  • Siyaset: İki zıt teori:  Otoriter liderin yükselişi veya çok sesli  demokrasi geri dönüş?
  • Maliye ve para politikası hemen önleyici tedbirler aldılar. Bunları sayalım, yan etkilerini anlayalım.
  • Covid sonrası dünyada en önemli trendler: Biryeylerin dünya ve ekonomiye bakışı değişecek mi?
  • Bloklaşma, işbirliği-rekabet ikilemi, Medeniyetler Çatışması, global tek-düze kültür

 

 

İklim değişikliği ile mücadele

 

  • Mükemmel bir dışsallık örneği: İklimin insanların faaliyetleri nedeniyel değiştiği artık bilimsel bir saptamadır. Bu seminerde sizleri rakamlara boğmamak önemli bir hedefim, ancak bazen rakamlar  algıyı değiştirecek nitelik taşır:  Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli (IPCC) 2018 ve 2019 yılında yayınlamış olduğu 1.5 Derece, İklim Değişikliği Arazi Okyanus ve Kriyosfer Özel Raporları ile iklim değişikliğinin etkilerinin her zamankinden daha hızlı bir şekilde arttığını belirtmektedir. Bu raporlarda incelenen hemen hemen her etkinin, küresel ekonomi üzerinde yoğun bir stres yarattığı gözlemlenmektedir. Öyle ki, karmaşık ekonomik modelleme çalışmaları iklim krizi ile mücadelede gerekli adımların atılmaması halinde 21.yüzyılın sonunda küresel gayrisafi yurt içi hasılada %11’lik bir azalmanın gözlenebileceğine işaret etmektedir.
  • Öte yanda, iklim değişikliği ile mücadele yepyeni yatırım alanlaır, iş kolları ve çok sayıda yeni ve yüksek ücret ödeyen istihdam olanakları da yaratacak. Bazı çalışmalara göre iklim değişikliği ile mücadele için yapılacak her $1 yatırım $5 civarında getiri üretebilir.
  • İklimi değişikliği ile yetersiz mücadele ekonomide iki önemli kavramı bize hatırlatır.

—Dışsallıklar:  Kamuya ait ya da sahipsiz mallar aşırı tüketilir ve bunları yenilemek için kimse harcama yapmak istemez. Dışsallıkları elimine etmek kamunun serbest piyasaya müdahale etmesi için önde gelen gerekçelerinden biridir.

–Zaman içinde getirileri  yanlış iskonto etme problemi:  Finans kuramında zamana yayılmış  bir ekonomik faaliyetin gerçekleşmesi için o faaliyetin Bugüne İndirgenmiş Safi  Değeri’nin maliyeti aşması gerekir. Bu kuramı pratiğe uygulamak için faiz hadleri, ya da iskonto hadlerini bilmek gerekir. Yapılan çalışmalar insanlığın vade uzadıkça iskonto oranlarını hesap etmekte güçlük çektiğini gösterir.

 

Teknolojik evrim ve global düzene etkileri

Zaman kalırsa yapacağız

 

 

Göç ve mülteci  sorunu: Siyaset, sosyoloji ve ekonominin zıtlaştığı nokta

  • Göçün nedenleri ve çeşitlerini anlayalım: İç göçler, siyasi nedenler ve iklim değişikliği göçleri, ekonomik amaçlı göçler
  • Ekonomik açıdan göç toplumsal menfaati artıran bir olgudur.
  • Siyasi açıdan göç çok ciddi bir sıkıntıdır, çünkü faydası topluma, ama maliyeti siyaset erbabına çıkar.
  • Sosyolojik açıdan göç, istihdamda rekabet, homojenitenin bozulması, kültürel rekabet ve yabancılaşma gibi sorunları da beraberinde getirir.   Müslüman fobyası göçle beslenen bir olgudur. Trump’ın seçilmesi ve Brexit’in önemli nedenlerinden biri de göçtür.
  • 21ci Yüzyılda göçler artacak, bu engellenemez. Temel mesele, optimal kamu politikasının kurgulanmasıdır. Göçü azaltmak, yan etkilerini asgariye indirmek, faydalarını azamiye çıkartmak nasıl bir politika gerektirir?

 

Yarının dünyası:  Globalleşmenin sonu geldi mi?

  • Kapitalizmin yerine başka bir düzen kurulabilir mi? Elbett bir gün kapitalizm de ömrünü dolduracak. Ama, kapitalizm Hakim Güçler tarafından dünyaya empoze edilmedi. İki nedenden dolayı tüm ülkelerce benimsendi. İlkin, kaptialist modelin diğerlerine nazaran daha fazla siyasi ve ekonomik yarar sağladığı ortaya çıktı. İkincisi, insan davranışlarına en uygun model olduğu için hayatta.
  • Çin modeli dünyaya uygulanabilir mi?: Çin’in 5  bin yıllık bir devlet kültürü ve vatandaş-devlet ilişkisi modeli var. Çoğrafi, demografik ve tarihsel durumu nedeniyle  kendine özgü bir model teşkil eder. “Asya modeli” belki başka ülkelere örnek olabilir, ama Çin olmaz.
  • Bireysel davranışlar ve ekonomik rejimin seçimi:  İnsanlar ve toplumlar çok değişik özellikler sergiler, fakat çoğunlukla rekabet işbirliğine tercih edilmektedir. İnsanlık maddi değerlere psikolojik hazlardan fazla önem verir. Kapitalizm bu anlamda insanlığın ihtiyaçlarına en iyi hizmet veren rejim oldğu için hayattadır.
  • Adil veya ahlaklı kapitalizm nedir? Gelir dağılımı ve “vatandaşlık hakkı” maaşı.
  • Covid-19 öncesi başlayan süreçler salgından sonra trend değişikliği tetikleyecek ivmeye ulaşacak. Kapitalizm değişmek zorunda. İlk seminerin bu son bölümüdne bu değişimin kodlarını inceleyeceğiz.

 

 

 

NOT 1: Sorularınızı ikinci seminerin başında cevaplayacağım. Dördüncü seminerin başında ve sonunda 2 soru-cevap kısmı yapılacak.

 

NOT 2:  Aşağıda başlık ve linklerini verdiğim makale ve raporları okumak zorunda değilsiniz, ama bazılarını okumak anlattıklarımı perspektife oturtmak için yararlı olur.  Elden geldiğince Türkçe kaynak seçtim, fakat IMF Raporu gibi kaynakların tam metin Türkçe tercümesi yok.

 

 

Göç Kuramları ve Suriye Göçü Üzerine Bir Değerlendirme

 

World Economic Outlook Update, June 2020—IMF’nin güncel global ekonomik görünüm raporu

 

Krizin dördüncü evresine girerken—Covid sonrası dünya ve Covid’le mücadele stratejileri için

 

Why are Muslim countries poor?— Din, siyaset ve ekonomik kalkınma arasındaki ilişkiyi anlamanıza yardımcı olabilir

 

Az gelişmenin sebepleri—Siyaset-ekonomi iliikisi ve politik  ekonomide alternatif moldelleri tanımanız için

 

Will COVID-19 Remake the World?—Dani Rodrik

 

The Economist–Preparing for the next catastrophe—Pandemiyle mücadele için optimal politikalar

 

İklim değişikliği ve ekonomik maliyetini anlatan çok kapsamlı bir çalışma

 

İklim değişikliği–Ekonomik maliyet ve avantajlar

 

Yeni ekonominin özellikleri—Ölçek ve ağ ekonomilerini anlatıyor

 

Ağ ekonomileri-İngilizce

 

İngilizce:  Ölçek ekonomileri örnekleri

 

İngilizce:  Dünya Ekonomik Forumu:  Covid sonrası dünya

 

Euler Hermes:   Covid’in ekonomik maliyeti

 

Foreign Policy:  Covid sonrası dünya düzeni

 

TEPAV–Covid sonrası dünya ekonomisi

 

Mahfi Eğilmez:  Türkiye İlk 10 Ekonomi Arasına Girebilir mi?

 

Yeni IPCC raporu: Küresel Isınmayı 1,5°C’de Tutmak İçin Acilen Harekete Geçilmeli

 

Eksik Rekabet Piyasası, Eksik Rekabet Piyasaları Dengesi

 

Bir Akademik Disiplin Olarak Uluslararası Politik Ekonominin Sınırları

 

Sıradaki Medeniyetler Çatışması: Çin vs. ABD – Foreign Affairs

 

İngilizce:  Huntington’s ‘Clash of Civilizations’ Today: Responses and Developments